Tình trạng lừa đảo trực tuyến hiện nay và những vấn đề đặt ra đối với lực lượng Công an trong công tác phòng, chống tội phạm lừa đảo trực tuyến
Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin, Internet và quá trình chuyển đổi số đã tạo ra nhiều điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội, song cũng làm phát sinh những nguy cơ mới về an ninh, trật tự, trong đó nổi bật là tình trạng lừa đảo trực tuyến. Trước thực trạng đó, đặt ra yêu cầu đối với lực lượng Công an trong đổi mới phương thức phòng ngừa, nâng cao năng lực đấu tranh, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ và hoàn thiện cơ chế phối hợp nhằm bảo đảm an ninh, an toàn trên không gian mạng.
1. Tình trạng lừa đảo trực tuyến ở nước ta hiện nay
Theo Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA), năm 2024 cứ 220 người dùng điện thoại thông minh thì có 1 người là nạn nhân của lừa đảo trực tuyến, tương đương 0,45%. Sang năm 2025, tỷ lệ này giảm xuống 0,18%, tương đương 1/555 người được khảo sát, số nạn nhân ghi nhận xu hướng giảm. Tuy nhiên, sự suy giảm về số lượng nạn nhân không đồng nghĩa với việc nguy cơ lừa đảo trực tuyến đã được kiểm soát hoàn toàn. Các thủ đoạn lừa đảo tiếp tục biến đổi theo hướng tinh vi, khó nhận diện hơn.
Không gian mạng từ một môi trường phục vụ giao tiếp, trao đổi thông tin và phát triển kinh tế - xã hội đã bị các đối tượng tội phạm lợi dụng để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản với phạm vi ảnh hưởng rộng, tốc độ lan truyền nhanh và khả năng che giấu danh tính cao. Nếu như trước đây, các hành vi lừa đảo chủ yếu được thực hiện thông qua các phương thức truyền thống như giả danh, tạo dựng thông tin gian dối trực tiếp với nạn nhân thì hiện nay, tội phạm đã chuyển mạnh sang môi trường số, tận dụng các nền tảng công nghệ để tự động hóa quá trình tiếp cận, thao túng tâm lý và chiếm đoạt tài sản của nạn nhân.
Tội phạm lừa đảo trực tuyến hiện nay có tính tổ chức, tính chuyên nghiệp và khả năng thích ứng nhanh với sự thay đổi của công nghệ. Nhiều nhóm đối tượng không hoạt động riêng lẻ mà hình thành các đường dây có sự phân công nhiệm vụ cụ thể: nhóm thu thập thông tin cá nhân, nhóm xây dựng kịch bản lừa đảo, nhóm trực tiếp gọi điện, nhắn tin tiếp cận bị hại, nhóm quản lý tài khoản ngân hàng trung gian và nhóm thực hiện việc chuyển hóa, che giấu nguồn tiền phạm pháp. Thực tiễn đấu tranh cho thấy, nhiều đường dây lừa đảo trực tuyến có quy mô lớn hoạt động xuyên quốc gia, đặt máy chủ, sử dụng tài khoản mạng xã hội, số điện thoại, tài khoản ngân hàng ở nhiều địa bàn khác nhau nhằm gây khó khăn cho công tác điều tra, xử lý. Các đối tượng thường nghiên cứu kỹ đặc điểm tâm lý, hoàn cảnh, nghề nghiệp của từng nhóm nạn nhân để xây dựng kịch bản lừa đảo phù hợp, làm tăng khả năng thành công của hành vi phạm tội. Việc bảo mật thông tin kém dẫn tới lộ lọt dữ liệu cá nhân cũng tạo điều kiện để các đối tượng khai thác trái phép, thực hiện hành vi phạm tội. Các thông tin như họ tên, số điện thoại, địa chỉ, nghề nghiệp, lịch sử giao dịch, thông tin tài khoản… có thể bị thu thập từ nhiều nguồn khác nhau và được sử dụng để tạo dựng lòng tin với nạn nhân. Đây là cơ sở để các đối tượng thực hiện các cuộc gọi, tin nhắn có mức độ cá nhân hóa cao, khiến người dân khó nhận biết đây là hành vi lừa đảo; Sự phát triển của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những nguy cơ mới. Các đối tượng có thể sử dụng công nghệ tạo giọng nói giả, hình ảnh giả, video giả (deepfake) để mạo danh người thân, lãnh đạo cơ quan hoặc cá nhân có uy tín nhằm thực hiện hành vi lừa đảo. Điều này làm cho ranh giới giữa thông tin thật và giả trên không gian mạng ngày càng khó nhận diện.
Để thực hiện hành vi lừa đảo trực tuyến các đối tượng sử dụng các phương thức, thủ đoạn phổ biến sau đây:
Thứ nhất, giả danh cơ quan, tổ chức có thẩm quyền để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản
Đây là một trong những phương thức lừa đảo phổ biến và gây thiệt hại lớn trong thời gian qua. Các đối tượng thường giả danh cán bộ Công an, Viện kiểm sát, Tòa án, ngân hàng hoặc cơ quan Nhà nước để liên hệ với người dân thông qua điện thoại, mạng xã hội.
Kết quả khảo sát từ Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA) cũng cho thấy, hình thức mạo danh Công an nổi lên là hình thức lừa đảo phổ biến nhất năm 2025. Kịch bản thường được sử dụng là thông báo cho nạn nhân đang liên quan đến một vụ án, vụ việc vi phạm pháp luật, có tài khoản ngân hàng bị sử dụng vào hoạt động phạm tội hoặc có liên quan đến hoạt động rửa tiền. Sau đó, đối tượng yêu cầu nạn nhân cung cấp thông tin cá nhân, đăng nhập vào các đường link giả mạo hoặc chuyển tiền vào các tài khoản được cho là “tài khoản xác minh”. Càng tinh vi hơn khi các đối tượng sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo giọng nói giả, video giả, hình ảnh giả nhằm tăng tính chân thực cho hình tượng nhân vật mà chúng xây dựng. Điển hình như, thời gian qua xuất hiện nhiều trường hợp người dân nhận được cuộc gọi từ các đối tượng tự xưng là cán bộ Công an thông báo “đang điều tra đường dây ma túy”, “tài khoản có liên quan đến hoạt động phạm tội”, yêu cầu giữ bí mật và chuyển toàn bộ tiền trong tài khoản để phục vụ điều tra. Do tâm lý lo sợ, thiếu kiểm chứng thông tin, nhiều người đã thực hiện theo hướng dẫn của đối tượng và bị chiếm đoạt số tiền lớn.
Thứ hai, lừa đảo thông qua hoạt động đầu tư, kinh doanh trực tuyến
Trong bối cảnh các hoạt động đầu tư tài chính trên Internet ngày càng phổ biến, nhiều đối tượng đã lợi dụng nhu cầu kiếm lợi nhuận của người dân để xây dựng các mô hình đầu tư giả mạo. Các đối tượng thường quảng cáo trên mạng xã hội về các hình thức đầu tư chứng khoán, tiền điện tử, ngoại hối, thương mại điện tử với cam kết lợi nhuận cao, ít rủi ro, dụ dỗ lập sàn đầu tư tiền ảo crypto, đầu tư đa cấp, đầu tư nhị phân, đầu tư Forex…. Ban đầu, nạn nhân có thể được cho phép rút một khoản lợi nhuận nhỏ để tạo lòng tin. Sau đó, khi nạn nhân đầu tư số tiền lớn, đối tượng sẽ đưa ra các lý do như cần nộp thêm phí, nâng cấp tài khoản, đóng thuế hoặc xác minh nguồn tiền để tiếp tục chiếm đoạt. Thực tế đã xảy ra nhiều vụ việc người dân mất hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng khi tham gia các sàn đầu tư trực tuyến không được cấp phép. Các nền tảng này thường được thiết kế chuyên nghiệp, có giao diện giống các ứng dụng tài chính hợp pháp, khiến người sử dụng khó phát hiện dấu hiệu bất thường.
Thứ ba, lừa đảo thông qua tuyển dụng việc làm trực tuyến
Một thủ đoạn khác đang có xu hướng gia tăng là lợi dụng nhu cầu tìm kiếm việc làm, kiếm thêm thu nhập của người dân để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản. Các đối tượng thường đăng tải thông tin tuyển dụng trên mạng xã hội với nội dung hấp dẫn như “làm việc online tại nhà”, “thu nhập cao, không cần kinh nghiệm”, “làm nhiệm vụ nhận hoa hồng”. Sau khi tạo dựng lòng tin, đối tượng yêu cầu nạn nhân chuyển tiền để kích hoạt tài khoản, đặt cọc, nâng cấp nhiệm vụ hoặc tham gia các gói đầu tư. Nhiều trường hợp người lao động, sinh viên, người nội trợ đã bị mất số tiền lớn khi tham gia các nhóm tuyển dụng trực tuyến giả mạo. Đây là thủ đoạn đánh vào tâm lý mong muốn có việc làm nhanh, thu nhập cao của một bộ phận người dân.
Thứ tư, chiếm quyền sử dụng tài khoản mạng xã hội và giả mạo người quen lừa đảo, chiếm đoạt tài sản
Các đối tượng thường sử dụng thủ đoạn đánh cắp tài khoản Facebook, Zalo, Telegram hoặc các nền tảng mạng xã hội khác, sau đó nhắn tin cho người thân, bạn bè của chủ tài khoản để vay tiền hoặc nhờ chuyển tiền trong tình huống khẩn cấp. Ví dụ, sau khi chiếm quyền sử dụng tài khoản mạng xã hội, đối tượng có thể nhắn tin với nội dung như người thân đang gặp tai nạn, cần chuyển tiền gấp để cấp cứu; hoặc đang ở nước ngoài, gặp khó khăn về tài chính. Do tin tưởng người quen, nhiều nạn nhân đã chuyển tiền mà không xác minh lại thông tin.
Hiện nay, với sự hỗ trợ của công nghệ AI, nguy cơ của phương thức này càng trở nên nghiêm trọng khi đối tượng có thể tạo ra giọng nói hoặc hình ảnh giả giống người thật để tăng tính thuyết phục.
Thứ năm, lừa đảo thông qua thương mại điện tử, mua bán trực tuyến
Sự phát triển của các nền tảng mua sắm trực tuyến như TikTokShop, Shopee, Meta (Facebook),… cũng bị lợi dụng để thực hiện nhiều hành vi gian dối. Các đối tượng có thể lập các website, gian hàng giả mạo, đăng bán hàng hóa với giá thấp nhằm thu hút người mua, sau đó yêu cầu chuyển khoản trước nhưng không giao hàng. Ngoài ra, một số đối tượng còn giả danh nhân viên giao hàng, nhân viên sàn thương mại điện tử để yêu cầu khách hàng cung cấp mã xác thực hoặc thông tin tài khoản ngân hàng với lý do “hoàn tiền”, “xác nhận đơn hàng”, từ đó chiếm đoạt tiền trong tài khoản.
Thứ sáu, lợi dụng công nghệ mới để thực hiện các hành vi lừa đảo tinh vi
Theo khảo sát, trong năm 2025 có 34,13% người dùng từng gặp ít nhất một sự cố liên quan đến mã độc, tăng đáng kể so với mức 23,40% năm 2024. Sự gia tăng này cho thấy, mã độc là một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với người dùng cá nhân, trong bối cảnh các hình thức tấn công ngày càng tinh vi và khó nhận biết. Hệ thống phòng chống lừa đảo nTrust của Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cũng ghi nhận tới 62.952 loại mã độc mới trên điện thoại di động được phát hiện tại Việt Nam trong năm 2025, phản ánh xu hướng tội phạm mạng ngày càng tập trung vào nền tảng di động. Sự phát triển của AI, công nghệ giả lập hình ảnh, âm thanh đang làm xuất hiện những phương thức lừa đảo mới. Các đối tượng có thể thu thập hình ảnh, video, giọng nói được công khai trên mạng xã hội để tạo ra sản phẩm giả mạo, phục vụ việc mạo danh. Ví dụ, đối tượng có thể sử dụng hình ảnh và giọng nói giả của một người lãnh đạo doanh nghiệp, người thân hoặc người nổi tiếng để thực hiện các cuộc gọi video giả, yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin quan trọng. Đây là thách thức lớn đối với công tác phòng ngừa, bởi các biện pháp nhận diện bằng mắt thường ngày càng trở nên khó khăn.
2. Những vấn đề đặt ra đối với lực lượng Công an trong công tác phòng, chống lừa đảo trực tuyến
Có thể thấy, lừa đảo trực tuyến đang trở thành một trong những loại tội phạm nổi lên trong thời kỳ chuyển đổi số với phương thức hoạt động ngày càng tinh vi, đa dạng và khó kiểm soát. Các đối tượng phạm tội không chỉ lợi dụng sơ hở về công nghệ mà còn khai thác yếu tố tâm lý, lòng tin và sự thiếu hiểu biết của người sử dụng Internet, ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân còn hạn chế của một bộ phận người dân. Sự phát triển nhanh chóng của các nền tảng số, cùng với việc ứng dụng các công nghệ mới như AI, dữ liệu lớn và tự động hóa, vừa tạo điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, vừa đặt ra những thách thức mới đối với công tác bảo đảm an ninh mạng và phòng, chống tội phạm. Do đó, việc nghiên cứu, nhận diện đầy đủ phương thức, thủ đoạn của tội phạm lừa đảo trực tuyến là cơ sở quan trọng để lực lượng Công an chủ động triển khai các biện pháp phòng ngừa, đấu tranh, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân trên không gian mạng.
Một là, chủ động nâng cao hiệu quả công tác dự báo, nắm tình hình tội phạm
Trong thời gian tới, lực lượng Công an cần tiếp tục đổi mới phương pháp nắm tình hình, nghiên cứu, đánh giá xu hướng phát triển của tội phạm lừa đảo trực tuyến. Việc xây dựng hệ thống phân tích, cảnh báo sớm trên cơ sở khai thác dữ liệu lớn, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và các công nghệ phân tích hiện đại cần được quan tâm nhằm phát hiện sớm nguy cơ, phương thức hoạt động mới của tội phạm. Cùng với đó, cần tăng cường nghiên cứu các mô hình hoạt động của các nhóm tội phạm trên không gian mạng, từ đó xây dựng các phương án phòng ngừa, đấu tranh phù hợp với từng loại thủ đoạn, từng nhóm đối tượng và từng lĩnh vực bị lợi dụng.
Hai là, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ trong đấu tranh phòng, chống tội phạm
Trước sự phát triển nhanh chóng của tội phạm công nghệ cao, việc ứng dụng khoa học công nghệ vào công tác Công an là yêu cầu tất yếu. Cần đẩy mạnh xây dựng các hệ thống hỗ trợ điều tra, phân tích dữ liệu, truy vết giao dịch bất thường, nhận diện tài khoản giả mạo và phát hiện dấu hiệu lừa đảo trên môi trường mạng. Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện năng lực thu thập, bảo quản và khai thác chứng cứ điện tử; nâng cao khả năng điều tra các vụ án có yếu tố công nghệ cao, đáp ứng yêu cầu đấu tranh trong tình hình mới.
Ba là, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ công tác đấu tranh
Công tác phòng, chống lừa đảo trực tuyến đòi hỏi đội ngũ cán bộ không chỉ có kiến thức nghiệp vụ Công an mà còn phải am hiểu về công nghệ thông tin, an ninh mạng, tài chính số và các nền tảng trực tuyến. Do đó, cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cho cán bộ làm công tác phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao; đồng thời tăng cường trao đổi kinh nghiệm, hợp tác với các cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ nhằm cập nhật những kiến thức, kỹ năng mới.
Bốn là, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức liên quan
Lừa đảo trực tuyến là loại tội phạm có tính liên ngành cao, do đó hiệu quả đấu tranh phụ thuộc lớn vào sự phối hợp giữa lực lượng Công an với các cơ quan quản lý nhà nước, ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông, doanh nghiệp công nghệ và các nền tảng trực tuyến. Cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế chia sẻ thông tin, phối hợp xử lý tài khoản nghi vấn, ngăn chặn dòng tiền bất hợp pháp, bảo vệ dữ liệu cá nhân và hỗ trợ điều tra, xử lý các vụ việc phát sinh.
Năm là, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, xây dựng ý thức phòng ngừa trong xã hội
Phòng, chống lừa đảo trực tuyến không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng Công an nhân dân mà cần có sự tham gia của toàn xã hội. Vì vậy, cần tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức tuyên truyền theo hướng dễ hiểu, dễ tiếp cận, phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Nguồn: Fanpage Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao
Đặc biệt, cần chú trọng trang bị kỹ năng nhận diện thông tin giả, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sử dụng dịch vụ số an toàn cho học sinh, sinh viên, người cao tuổi và các nhóm đối tượng thường xuyên sử dụng Internet nhưng có khả năng nhận thức hạn chế về nguy cơ trên không gian mạng.
3. Phát huy vai trò của Học viện Kỹ thuật và Công nghệ an ninh trong đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ phục vụ công tác phòng, chống lừa đảo trực tuyến
Học viện Kỹ thuật và Công nghệ an ninh cần phát huy hơn nữa vai trò là cơ sở đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ của lực lượng Công an nhân dân, góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm lừa đảo trực tuyến. Trước hết, Học viện cần tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo theo hướng cập nhật những xu hướng công nghệ mới đang được tội phạm lợi dụng, đồng thời tăng cường các nội dung về phân tích dữ liệu số, an ninh mạng, trí tuệ nhân tạo, phân tích mã độc, truy vết giao dịch điện tử, điều tra trên không gian mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân…Việc đào tạo cần gắn chặt với thực tiễn công tác chiến đấu của lực lượng Công an, bảo đảm học viên có đủ năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết các tình huống phát sinh trong thực tế; Thường xuyên mở các lớp bồi dưỡng, tập huấn về công tác phòng, chống lừa đảo trực tuyến cho Công an các đơn vị, địa phương.
Bên cạnh đó, Học viện cần đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu khoa học theo hướng xây dựng các mô hình, giải pháp ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phát hiện sớm các dấu hiệu lừa đảo trực tuyến, phân tích hành vi bất thường trên không gian mạng, nhận diện website giả mạo, phát hiện tài khoản lừa đảo, hỗ trợ truy vết dòng tiền và phân tích dữ liệu điện tử. Các kết quả nghiên cứu cần được chuyển giao, ứng dụng vào thực tiễn công tác của các đơn vị nghiệp vụ trong lực lượng Công an nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh với loại tội phạm này.
Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa Học viện với các đơn vị chức năng thuộc Bộ Công an, đặc biệt là lực lượng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, lực lượng Cảnh sát hình sự, Kỹ thuật hình sự, Cảnh sát kinh tế và Công an các địa phương trong trao đổi thông tin, tổ chức nghiên cứu các chuyên đề, xây dựng ngân hàng dữ liệu về phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm lừa đảo trực tuyến. Thông qua đó, kịp thời cập nhật nội dung đào tạo, bồi dưỡng và phục vụ hiệu quả công tác nghiên cứu khoa học.
Ngoài ra, Học viện cần mở rộng hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ trong và ngoài nước nhằm tiếp cận các thành tựu khoa học mới về an ninh mạng, trí tuệ nhân tạo và điều tra số; đồng thời tổ chức các hội thảo khoa học, diễn tập kỹ thuật, cuộc thi nghiên cứu sáng tạo để nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng dụng công nghệ cho đội ngũ giảng viên, học viên. Việc phát huy vai trò của Học viện Kỹ thuật và Công nghệ an ninh không chỉ góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho lực lượng Công an nhân dân mà còn tạo nền tảng khoa học, công nghệ phục vụ công tác phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh hiệu quả với tội phạm lừa đảo trực tuyến, đáp ứng yêu cầu bảo đảm an ninh, trật tự trong tình hình mới.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, lừa đảo trực tuyến tiếp tục là một thách thức lớn đối với công tác bảo đảm an ninh, trật tự. Với sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số, phương thức hoạt động của tội phạm ngày càng tinh vi, gây nhiều khó khăn cho hoạt động phòng ngừa, đấu tranh. Thực tiễn cho thấy, lực lượng Công an nhân dân đã có nhiều nỗ lực trong công tác phát hiện, điều tra, xử lý và tuyên truyền phòng ngừa loại tội phạm này. Tuy nhiên, trước yêu cầu mới, cần tiếp tục đổi mới toàn diện từ nhận thức, phương thức tổ chức lực lượng, ứng dụng công nghệ đến cơ chế phối hợp liên ngành. Chỉ khi kết hợp hiệu quả giữa năng lực nghiệp vụ, sức mạnh công nghệ và sự tham gia của toàn xã hội, công tác phòng, chống lừa đảo trực tuyến mới có thể đạt được hiệu quả bền vững, góp phần xây dựng không gian mạng an toàn, phục vụ sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước./.
Mạnh Hiệp
Tài liệu tham khảo:
-
Quốc hội (2015), Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 ngày 27/11/2015; được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14 ngày 20/6/2017, Hà Nội.
-
Quốc hội (2018), Luật An ninh mạng số 24/2018/QH14 ngày 12/6/2018, Hà Nội.
-
Bộ Công an, Báo cáo về tình hình tội phạm sử dụng công nghệ cao và tội phạm trên không gian mạng (các năm), Hà Nội.
-
Quốc hội (2025), Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 ngày 26/6/2025, Hà Nội.
-
-
